Gübre Nedir

Gübre Nedir, Gübre Ne İşe Yarar, Gübre Çeşitleri Nelerdir, Gübre Neden Kullanılır, Gübre Nasıl Yapılır

Gübre, bitkilerin büyümesine yardımcı olan ve verimliliklerini artıran kimyasal element­leri içeren doğal ya da yapay madde.

Gübreler, toprağın doğal verimini artırır ya da bir önceki ürünün yetişmesi sırasında bazı kimyasal elementler bakımından yok­sullaşan toprağı besler. Tarımın ilk ortaya çıktığı dönemlerden başlayarak, hayvan dışkılarından ve çürü­müş bitki artıklarından gübre olarak yarar­lanılmıştır. Henüz toprağın ve bitkilerin kimyasal yapısının bilinmediği dönemlerde bile, öğütülmüş kemik, odun külü, kurutul­muş kan, güherçile, guano ve balık gibi maddelerin toprağın verimini artırdığı ve ürünleri güçlendirdiği saptanmıştır. Roma- lılann daha Marcus Porcius Cato zama­nında nöbetleşe ekim yaptıkları, asitli top­rakları kireçledikleri, hayvan dışkısı serp­tikleri ve havanın azotunu bağlayıp kullanı­labilir nitratlara dönüştüren baklagil bitkile­ri yetiştirdikleri ve böylece toprağın verimi­ni artırdıkları bilinmektedir.

1699’da İngiliz bilim adamı John Wood ward sudaki tortul miktarı arttıkça bitkile­rin büyümesinin de hızlandığını buldu. 1750’lerde ise kimyacılar bitkilerin beslen­mesini bilimsel olarak incelemeye başladı­lar. 1840’ta Alman kimyacı Justus von Liebig, güçlü bir asitle işlenen kemiklerdeki besleyicilerin bitkilerin büyümesinde daha etkili olduğunu kanıtladı. 1880’lerin sonlarından başlayarak da, gübrelerdeki temel elementler, en uygun gübreleme zamanı, hızı ve yöntemi ile gübre formülleri üzerinde­ki araştırmalar hızlandı. Azot, fosfor ve potasyum, bitkilerin bes­lenmesi için gerekli olan en önemli temel elementlerdir; kimyasal gübrelerin bileşi­minde bu elementlerden biri ya da daha fazlası mutlaka bulunur. Kükürt, magnez­yum ve kalsiyum ikincil önemi olan ele­mentlerdir. Özel gübrelerin bileşimine ise az miktarlarda silisyum, demir, klor ve eser miktarda da bor, bakır, manganez, molib­den, çinko katılır: Çoğunlukla yapay amonyaktan elde edilen azotlu gübreler gaz ya da sulu çözeltiler halinde püskürtülür ya da amonyum sülfat, amonyum nitrat ve amonyum fosfat gibi tuzlara dönüştürülerek kullanılır. Öte yan­dan mezbaha artıkları, işlenmiş çöp, kanali­zasyon atıkları, hayvan dışkısı ve pamuk tohumu küspesi de otlu gübre yapımında yaygın olarak kullanılan malzemelerdir. Fosforlu gübreler, fosfat kayası ve kemik­ten elde edilen kalsiyum fosfattan hazırla­nır. Çözünürlüğü daha çok olan süperfosfat ve “triple” süperfosfat (TSP) ise kalsiyum fosfatın önce sülfürik asit, ardından da fosforik asitle tepkimeye sokulması yoluyla üretilir. Potasyumlu gübrelerden potasyum klorür ve potasyum sülfat, potas çökellerinden elde edilir.

Üre, monoamonyum fosfat, amonyum sül­fat, kalsit, kaolen, potasyum klorür gibi maddelerin çeşitli oranlarda karıştınlmasıy- la hazırlanan azot fosfor potasyum gübresi (NPK) ile monoamonyum fosfat (MAP) ve diamonyum fosfat (DAP) gübreleri ise bir­den çok temel besleyici element içeren kompoze gübrelerdir. Çok eski çağlardan beri kullanılagelen çiftlik gübresi, çoğunlukla hayvan dışkısı içeren ahır süprüntüsünden oluşan, kimi zaman kuru ot ve samanla karışık halde bulunan doğal organik maddedir. Açıkta bekletildiğinde besleyici özelliği büyük oran­da kaybolacağından yığın haline getirilir ve üzeri örtülerek saklanır. Modern çiftliklerde, çiftlik gübresi çoğun­lukla traktörlerle çekilen iki tekerlekli dağı­tıcılarla toprağa atılır. Dağıtıcının hareke­tiyle birlikte gübre deponun dibindeki zin­cirli bir taşıyıcıyla arkaya sıyrılır, bir çift dövücüyle parçalandıktan sonra dönen sar­mal kanatlarla toprağa serpilir. Susuz amonyak ise basınç altında sıvılaştırılarak tanklara doldurulur ve püskürtüldüğünde nitrojenli gaz halinde toprağa serpilir. Katı gübreler, traktör gibi çekicilerin arkasına yerleştirilen silolara doldurulur ve buradan merdane, kanştırıcı ya da sonsuz zincir gibi düzeneklerin. üzerine boşaltılarak toprağa yayılır.

İklim koşullan ve toprağın yapısı bakımın­dan öbür ülkelere göre farklılık gösteren Türkiye’de topraklar genellikle azot ve fosfor gibi bitki besleyicileri bakımından yoksul, potasyum, kalsiyum ve magnezyum bakımından da zengindir. Bu nedenle güb­relemede en çok gereksinim duyulan bitki besleyicileri azot ve fosfordur. Potasyumlu gübrelere gereksinim öbürlerine oranla da­ha azdır. Ayrıca Türkiye toprakları genel­likle kireçli olduğundan ve bu tür toprakla­ra atılan gübrenin içerdiği fosfor toprak tarafından tutulup bitkilerce alınamayaca­ğından, fosforlu gübrelerde çözünürlük özelliği önem kazanmakta ve suda çözünen fosfor miktan yüksek olan gübreler yeğlen­mektedir.

Türkiye’de gübre kullanımı planlı dönemin başında çok düşük düzeylerde iken, hükü­metlerin izledikleri tanm politikaları sonucu büyük artışlar göstermiştir. Gübre tüketimi 1960’larda 300 bin ton iken 1975’te 1,1 milyon tona, 1980’de 3 milyon tona, 1985’te 4 milyon tona ve 1990’da 5 milyon tona yükselmiştir.

İlk gübre sanayisi kamu sektörü öncülü­ğünde kurulmuş, ilk kimyasal gübre olan amonyum sülfat da 1939’da Türkiye Demir Çelik İşletmeleri’nin Karabük’te kurulu I. Kok Fabrikası’nın yan ürünü olarak üretil­miştir. 1970’lerden sonra özel sektör de bu sanayiye ilgi duymuş ve 1967’de 350 bin ton olan gübre üretim kapasitesi 1972’de 3 milyon tona, 1986’da 5,5 milyon tona çıkarılmıştır. İthalat yoluyla sağlanan fosfat kayası, fosforik asit gibi hammaddelerin, yedek parçaların ve işletme malzemelerinin bulunmasında çekilen zorluklar nedeniyle kapasite kullanım oranı 1978’de yüzde 36,5, 1980’de yüzde 59,7, 1985’te yüzde 75,3, 1991’de yüzde 62 düzeyinde kalmıştır. Türkiye Gübre Sanayii AŞ’nin (TÜGSAŞ) Kütahya fabrikalarında amonyum sülfat, amonyum nitrat, Gemlik fabrikalarında amonyum nitrat, Samsun fabrikalannda DAP ve TSP, Elazığ İşletmeleri Müessese­sinde normal süperfosfat, Gübre Fabrika­ları TAŞ’nin Yarımca fabrikalarında TSP, MAP ve NPK gübreleri, İskenderun fabri­kalannda TSP, Türkiye Demir ve Çelik İşletmeleri’nin Karabük fabrikalarında amonyum sülfat ve normal süperfosfat, Ereğli ve İskenderun’da kurulu fabrikala­rında amonyum sülfat, İstanbul Gübre Sa­nayii AŞ’nin (İGSAŞ) Tütünçiftlik fabrika­larında üre, Petrokimya AŞ’nin (PETKİM) Yarımca fabrikalarında amonyum sülfat, Akdeniz Gübre Sanayii AŞ’nin (AKGÜB- RE) Mersin’deki fabrikasında amonyum nitrat, DAP üretilmektedir. Özel sektöre ait olan Bandırma Gübre Fabrikalan AŞ’ nin (BAGFAŞ) Bandırma’daki fabrikala­rında normal süperfosfat, TSP, amonyum sülfat ve DAP, Ege Gübre Sanayii AŞ’nin Aliağa’daki fabrikasında NPK gübresi, To- ros Gübre ve Kimya Endüstrisi AŞ’nin Ceyhan’daki fabrikasında DAP ve NPK gübreleri üretilmektedir.

İlk yorum yapan olun

Bir yanıt bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.