Özne Nasıl Bulunur Önemli İpuçları

Özne Nasıl Bulunur Önemli İpuçları
  • 09.12.2012

Gerek ortaokul gerekse lise öğrencileri cümlenin öğeleri konusunda özneyi bulurken zorlanırlar. Yüklemden sonra bulunması gereken en temel öğe olan özne, yanlış sorular sorularak hatalı bir şekilde tespit edilebiliyor. Bu yazımızda sizlere özneyi en doğru şekilde tespit etmek için gerekli ipuçlarını aktaracağım.

Cümlede “yüklemi yapan” veya “olan” öğedir. Türkçenin bir yapısal özelliği olarak, -özellikle özne, kişi zamiri olduğunda- her cümlede belirtilmeyebilir. Sebebi şudur: Türkçenin eski dönemlerinde bugün kullandığımız kişi eklerinin yerine başta kullanılan kişi zamirleri yüklemin sonunda da tekrarlanıyordu: “Ben gide yorır ben” gibi. Yüklemden sonra kullanılan kişi zamiri zamanla ekleşerek +Im şekline girmiştir. Böylece yüklemden önceki kişi zamirine de gerek kalmamıştır. Çünkü +lm eki aynı zamanda zihinlerde “ben” zamirinin yerini de tutar olmuştur. Bu yüzden özne olarak kişi zamirinin kullanılmadığı cümlelerde özneye gizli özne de denir.

* Cümlede özne herhangi bir isim olabileceği gibi. bir kelime grubu da olabilir. Ayrıca özne şart çekimli bir unsur veya bildirme eki (+Dlr) almış olarak da karşımıza çıkabilir:

Annem, en sevdiğim varlıktır.

Hangisi buraya geldi?

Kim sinemaya gidecek?

Hayrullah Efendi’nin İnebolu’ya gönderdiği kereste yüklü motor,yerine ulaşmış.

Sandalyeleri kim getirdiyse, götürsün. Salonda bir gürültüdür, koptu.

*Özne, “var ya”, “yok mu” kalıplarından biriyle veya kuvvetlendirme edatlarından biriyle de kurulabilir: Bunun peltek konuşması var ya. çok hoşuma gidiyor. Bu adamın vakitsiz gelişi yok mu. beni öldürüyor.

Öznenin Bulunması: Özne, yükleme “Yüklem + -(y)An + kim/ne?” sorusu sorularak bulunur:

Cahide okula geç giderdi. Okula geç giden kim? Cahide Kitaplar masadaymış. Masada olan ne? Kitaplar

*     Özne, edilgen çatılı yüklemler dışında da bazen kullanılmayabilir. Başka bir deyişle Türkçede (yüklemi isim olsun, fiil olsun) öznesiz kullanımlar da vardır:

Bugün çarşıya çıkmalı, alışveriş yapmalı. Bu dili antmalı. O kadar olacak. Limonata yoksa kalsın. “Birinci Teşrin sonlarına doğru idi.” Ayrıca, yüklemi (özne+yüklem) kuruluşundaki anlamca kaynaşmış birleşik fiil olan cümlelerin öznesi olmaz: Anasından emdiği burnundan gelmek, etekleri zil çalmak, gözlerine uyku girmemek… gibi.

*  Edilgen çatılı yüklemli cümlelerde özne bulunmaz. Çünkü artık fiilin yapanı belli değildir. Bu durumda özne yoktur, ama öznesizlik ile ilgili °larak üç özellik söz konusudur:

Yüklemi (geçişsiz iken) edilgen fiil olan cümlelerin öznesi olmaz: Yarın geziye gidilecek. Okula geç gelinmez.

Örneklerden de görüleceği üzere öznenin cümle içerisinde aldığı konum ve doğru soruyu sorma, doğru tespit için en önemli unsurdur.

Ramazan Baltaş (Eokul-meb.com)

 

 

ZİYARETÇİ YORUMLARI
  1. ta dedi ki:

    özneyi bulmak için püf nokta her zaman önce yüklem sonra özneyi bulun.

  2. ALİ dedi ki:

    Özne nesne bağıntısı nedir ?

YORUM YAZ